Kháng kháng sinh (AMR) là gì?

Kháng kháng sinh (AMR) là khả năng vi khuẩn sống sót trước một loại thuốc từng có hiệu lực với chúng. Khi một ổ nhiễm trở nên đề kháng, điều trị thất bại: bệnh kéo dài, phúc lợi động vật bị ảnh hưởng và những lựa chọn còn lại thu hẹp dần.

Có một phân biệt quan trọng xuyên suốt: chính vi khuẩn trở nên đề kháng, chứ không phải con vật hay con người. Đó cũng là lý do chủ đề này bao trùm cả sức khỏe động vật lẫn sức khỏe con người.

Đề kháng phát sinh như thế nào?

Một quần thể vi khuẩn không bao giờ đồng nhất. Mỗi lần phân chia đều xuất hiện những thay đổi di truyền nhỏ, và một số trong đó — hoàn toàn ngẫu nhiên — khiến vi khuẩn chịu đựng được tốt hơn một loại thuốc nhất định.

Khi dùng kháng sinh, những vi khuẩn nhạy cảm bị loại bỏ, còn những vi khuẩn đề kháng thì ở lại và không còn ai cạnh tranh chỗ ở lẫn dinh dưỡng nữa. Chúng nhân lên để lấp vào khoảng trống đó. Đây chính là chọn lọc: kháng sinh không tạo ra đề kháng, nó chỉ để cho đề kháng sẵn có nổi lên phía trước.

Những chiến lược chính mà vi khuẩn sử dụng gồm:

• Phá hủy thuốc — như cách các enzym beta-lactamase mở vòng penicillin.
• Thay đổi đích tác động — làm biến dạng vị trí gắn trên ribosom hoặc trên enzym để thuốc không còn bám vào được.
• Bơm thuốc ra ngoài — các hệ thống bơm đẩy (efflux) tống phân tử thuốc ra sau khi nó đã vào bên trong.
• Không cho thuốc vào — thu hẹp hoặc đóng các kênh vận chuyển trên màng ngoài.

Vì sao đề kháng lan nhanh?

Đề kháng không chỉ truyền từ một vi khuẩn sang đời sau của nó. Vi khuẩn có thể trao gen đề kháng cho nhau — và cho cả những loài khác — trên những vòng DNA nhỏ gọi là plasmid. Đây là hiện tượng chuyển gen ngang.

Hệ quả thực tế là: một gen đề kháng xuất hiện ở một vi khuẩn vô hại trong đường ruột về sau có thể nằm trong một vi khuẩn gây bệnh. Vì vậy đề kháng được chọn lọc trong một đàn không dừng lại ở căn bệnh đang được điều trị.

Plasmid thường mang nhiều gen đề kháng cùng lúc. Điều đó có nghĩa là việc dùng một loại thuốc có thể chọn lọc luôn cả đề kháng với một nhóm thuốc hoàn toàn khác đang đi trên cùng plasmid đó — hiện tượng được gọi là đồng chọn lọc.

Các nguyên tắc sử dụng có trách nhiệm

Không thể loại bỏ hoàn toàn đề kháng; mục tiêu là làm chậm nó lại và giữ cho những thuốc đang có tiếp tục hiệu quả. Các nguyên tắc đã được những tổ chức quốc tế (WOAH, WHO, FAO) thống nhất là:

Phòng bệnh trước đã. Một kháng sinh không bao giờ cần dùng đến thì cũng không chọn lọc ra điều gì. An toàn sinh học, tiêm phòng, điều kiện chuồng trại và quản lý stress là những biện pháp chống đề kháng hữu hiệu nhất hiện có.

Điều trị dựa trên chẩn đoán. Hãy xác định tác nhân gây bệnh khi có thể và sử dụng kháng sinh đồ. Việc đó vừa hướng tới đúng thuốc, vừa tránh dùng thuốc không cần thiết.

Ưu tiên phổ hẹp. Khi đã biết tác nhân, một thuốc phổ hẹp nhắm đúng vào nó sẽ gây ra ít chọn lọc phụ hơn so với lựa chọn phổ rộng.

Bảo vệ các nhóm thuốc có tầm quan trọng đặc biệt. Những nhóm là lựa chọn cuối cùng trong y học người — trong đó có fluoroquinolon và colistin — chỉ nên được dùng khi thực sự cần thiết và trong phạm vi pháp luật cho phép.

Hoàn thành liệu trình đúng như đã kê. Dùng thiếu liều hoặc ngừng sớm tạo ra điều kiện lý tưởng để vi khuẩn đề kháng sống sót. Liều và thời gian dùng thuốc là quyết định của bác sĩ thú y.

Tôn trọng thời gian ngừng thuốc. Đây là khoảng thời gian cần thiết để tồn dư giảm xuống dưới ngưỡng an toàn. Về cách xác định khoảng thời gian này, xem bài ABC của dược động học.

Ghi chép. Đã dùng gì, khi nào và vì sao — đó là cách duy nhất để nhìn ra xu hướng trong đàn và nhận ra những lần lặp lại không cần thiết.

Góc nhìn của chúng tôi với tư cách nhà sản xuất

Medicavet sản xuất thuốc thú y, trong đó có cả kháng sinh. Chính điều đó khiến việc ủng hộ sử dụng có trách nhiệm là một trách nhiệm chứ không phải một mâu thuẫn: trong một thế giới mà đề kháng lan rộng, những thuốc chúng tôi làm ra cũng sẽ mất tác dụng. Giá trị dài hạn ngoài thực địa đến từ chỗ thuốc còn hiệu quả khi cần đến, chứ không phải từ chỗ nó được dùng thật nhiều.

Nếu bạn đang rà soát các phác đồ điều trị trong trại của mình, hãy làm việc đó cùng bác sĩ thú y nắm rõ đàn và trong khuôn khổ quy định của nước bạn.