مقاومت ضدمیکروبی (AMR) چیست؟

مقاومت ضدمیکروبی (AMR) توانایی باکتری‌ها برای زنده ماندن در برابر دارویی است که زمانی بر آن‌ها اثر می‌کرد. در عفونتی که مقاومت در آن پدید آمده باشد، درمان شکست می‌خورد؛ بیماری طولانی می‌شود، رفاه حیوان آسیب می‌بیند و گزینه‌های باقی‌مانده کمتر می‌شوند.

یک تمایز مهم را همواره به یاد داشته باشید: این باکتری است که مقاوم می‌شود، نه حیوان و نه انسان. همین نکته توضیح می‌دهد که چرا این موضوع هم‌زمان به سلامت دام و سلامت انسان مربوط می‌شود.

مقاومت چگونه پدید می‌آید؟

یک جمعیت باکتریایی هرگز یکدست نیست. در هر بار تقسیم، تغییرات ژنتیکی کوچکی رخ می‌دهد و برخی از آن‌ها — کاملاً تصادفی — باکتری را در برابر یک داروی معین مقاوم‌تر می‌کنند.

هنگامی که آنتی‌بیوتیک داده می‌شود، باکتری‌های حساس از میان می‌روند و باکتری‌های مقاوم باقی می‌مانند؛ اکنون دیگر بر سر جا و مواد غذایی رقیبی ندارند و جای خالی را با تکثیر خود پر می‌کنند. به این پدیده گزینش (سلکسیون) گفته می‌شود: آنتی‌بیوتیک مقاومت را نمی‌آفریند، بلکه مقاومت موجود را به صحنه می‌آورد.

راهبردهای اصلی باکتری‌ها برای مقاومت اینهاست:

• تخریب دارو — مانند گشودن حلقه پنی‌سیلین به دست آنزیم‌های بتالاکتاماز.
• تغییر هدف — دگرگون کردن شکل جایگاه اتصال بر روی ریبوزوم یا آنزیم تا دارو دیگر نتواند بچسبد.
• بیرون راندن دارو — سامانه‌های افلاکس که مولکول واردشده به سلول را به بیرون پمپ می‌کنند.
• راه ندادن دارو به درون — تنگ کردن یا بستن کانال‌های عبور در غشای بیرونی.

چرا مقاومت به‌سرعت گسترش می‌یابد؟

مقاومت تنها از یک باکتری به نسل‌های بعدی آن منتقل نمی‌شود. باکتری‌ها می‌توانند ژن‌های مقاومت را از راه حلقه‌های کوچک DNA که پلاسمید نام دارند به یکدیگر و حتی به گونه‌های دیگر بدهند. به این کار انتقال افقی ژن گفته می‌شود.

پیامد عملی این پدیده چنین است: ژن مقاومتی که در یک باکتری بی‌آزار روده پدید آمده، بعدها می‌تواند به یک باکتری بیماری‌زا برسد. بنابراین مقاومتی که در یک گله گزینش می‌شود به بیماری تحت درمان محدود نمی‌ماند.

پلاسمیدها غالباً چند ژن مقاومت را هم‌زمان با خود حمل می‌کنند. این یعنی مصرف یک دارو می‌تواند مقاومت در برابر رده‌ای کاملاً متفاوت را که بر همان پلاسمید سوار است نیز گزینش کند — وضعیتی که به آن هم‌گزینی (کوسلکسیون) می‌گویند.

اصول بنیادین مصرف آگاهانه

از میان برداشتن کامل مقاومت ممکن نیست؛ هدف آن است که سرعت آن کند شود و داروهایی که در اختیار داریم کارآمد بمانند. اصولی که نهادهای بین‌المللی (WOAH، WHO، FAO) بر سر آن‌ها هم‌رأی‌اند چنین است:

نخست از بیماری پیشگیری کنید. آنتی‌بیوتیکی که هرگز به آن نیاز نیفتد چیزی را گزینش نمی‌کند. امنیت زیستی، واکسیناسیون، شرایط جایگاه و مدیریت تنش مؤثرترین تدابیر موجود در برابر مقاومت‌اند.

بر پایه تشخیص درمان کنید. تا جایی که ممکن است عامل بیماری را شناسایی کنید و از آزمون حساسیت بهره بگیرید. این کار هم داروی درست را تعیین می‌کند و هم از مصرف بی‌مورد جلوگیری می‌کند.

طیف باریک را ترجیح دهید. هرگاه عامل بیماری شناخته شده باشد، داروی با طیف باریک که همان عامل را نشانه می‌رود، در مقایسه با گزینه‌ای با طیف گسترده، گزینش جانبی کمتری ایجاد می‌کند.

رده‌های دارای اهمیت بحرانی را حفظ کنید. گروه‌هایی که در پزشکی انسانی خط آخر به شمار می‌آیند — از جمله فلوروکینولون‌ها و کلیستین — باید تنها در جایی که واقعاً ضروری است و در حدی که مقررات اجازه می‌دهد به کار روند.

دوره درمان را همان‌گونه که تجویز شده کامل کنید. مصرف ناکافی و قطع زودهنگام، مساعدترین شرایط را برای زنده ماندن باکتری‌های مقاوم فراهم می‌کند. تصمیم درباره مقدار و مدت مصرف بر عهده دامپزشک است.

به دوره پرهیز از مصرف (withdrawal period) پایبند باشید. این همان زمانی است که برای افت میزان باقی‌مانده دارو به پایین‌تر از حد ایمن لازم است. درباره چگونگی تعیین آن می‌توانید به نوشته الفبای فارماکوکینتیک مراجعه کنید.

سوابق را ثبت کنید. ثبت اینکه چه چیزی، چه زمانی و به چه دلیل مصرف شده است، تنها راه دیدن روندها در گله و تشخیص تکرارهای غیرضروری است.

دیدگاه ما به‌عنوان تولیدکننده

مدیکاوت تولیدکننده داروهای دامپزشکی است و آنتی‌بیوتیک‌ها نیز در میان آن‌ها جای دارند. همین موضوع دفاع از مصرف آگاهانه را برای ما نه یک تناقض، بلکه یک مسئولیت می‌سازد: در جهانی که مقاومت در آن فراگیر شده باشد، داروهایی که ما می‌سازیم نیز از کار می‌افتند. ارزش بلندمدت در میدان از پرمصرف بودن دارو به دست نمی‌آید، بلکه از مؤثر بودن آن در زمان نیاز حاصل می‌شود.

اگر در واحد خود در حال بازنگری پروتکل‌های درمانی هستید، این کار را با دامپزشکی که گله را می‌شناسد و در چارچوب مقررات کشورتان انجام دهید.