Vắc-xin hoạt động như thế nào? Nền tảng miễn dịch ở gia cầm

Lô-gic của tiêm phòng rất đơn giản: cho hệ miễn dịch thấy một mầm bệnh dưới dạng không thể gây bệnh. Khi con vật về sau gặp mầm bệnh thật, hệ miễn dịch đã sẵn sàng và đáp ứng nhanh hơn rất nhiều.

Miễn dịch chủ động và miễn dịch thụ động

Miễn dịch chủ động là sự bảo vệ do chính hệ miễn dịch của con vật tạo ra, sau khi chủng ngừa hoặc sau khi nhiễm bệnh tự nhiên. Nó hình thành chậm — thường mất vài ngày đến vài tuần — nhưng bền, và để lại trí nhớ miễn dịch. Nhờ trí nhớ đó, lần gặp thứ hai cho đáp ứng nhanh hơn và mạnh hơn; đây chính là toàn bộ cơ sở của việc tiêm nhắc lại.

Miễn dịch thụ động là kháng thể có sẵn nhận được từ bên ngoài. Ở gia cầm, gà mẹ truyền kháng thể sang gà con qua lòng đỏ trứng; đó là kháng thể mẹ truyền. Ở động vật có vú, sữa đầu làm đúng công việc ấy. Miễn dịch thụ động bảo vệ ngay lập tức nhưng ngắn hạn và không để lại trí nhớ.

Kháng thể mẹ truyền: vừa bảo vệ vừa cản trở

Kháng thể mẹ truyền bảo vệ gà con trong những tuần đầu đời. Nhưng chính những kháng thể đó cũng nhận diện kháng nguyên vắc-xin và có thể trung hòa nó. Đây là vấn đề cản trở của kháng thể mẹ truyền.

Hệ quả là một cửa sổ rất hẹp. Chủng ngừa quá sớm thì kháng thể mẹ truyền trung hòa vắc-xin, nên miễn dịch chủ động hình thành rất ít. Chủng ngừa quá muộn thì xuất hiện một cửa sổ mẫn cảm giữa lúc kháng thể mẹ truyền suy giảm và lúc miễn dịch do vắc-xin được thiết lập.

Vì vậy lịch chủng ngừa cho gia cầm được lên kế hoạch theo mức kháng thể mẹ truyền của đàn. Tình trạng miễn dịch của đàn giống quyết định trực tiếp thời điểm nên chủng ngừa cho đàn con.

Vắc-xin sống và vắc-xin vô hoạt

Vắc-xin sống (nhược độc) chứa mầm bệnh đã bị làm yếu khả năng gây bệnh. Vì mầm bệnh nhân lên một thời gian trong cơ thể gà nên đáp ứng miễn dịch mạnh và có thể bao gồm cả miễn dịch niêm mạc — điều quan trọng với các mầm bệnh đường hô hấp và đường ruột. Chúng có thể được cấp bằng các phương pháp đại trà: nước uống, phun sương, nhỏ mắt. Đổi lại, vắc-xin sống nhạy cảm với điều kiện môi trường và với chất sát trùng; đó là lý do phải loại bỏ tồn dư chất sát trùng khỏi đường ống nước uống (núm uống) trước khi chủng ngừa qua nước.

Vắc-xin vô hoạt (chết) chứa mầm bệnh hoặc thành phần của mầm bệnh không còn khả năng nhân lên. Chúng thường được phối hợp với một chất bổ trợ (adjuvant) để tăng cường đáp ứng và phải tiêm cho từng con. Đáp ứng hình thành chậm hơn nhưng hiệu giá kháng thể cao và kéo dài. Chúng rất hay được chọn cho đàn giống, chính là để truyền kháng thể mẹ truyền ở mức cao cho đàn con.

Nhiều chương trình dùng cả hai: một vắc-xin sống để thiết lập đáp ứng và một vắc-xin vô hoạt để củng cố — cách tiếp cận prime-boost.

Vì sao một vắc-xin có vẻ thất bại?

Khi việc chủng ngừa không mang lại mức bảo vệ mong đợi, nguyên nhân thường không nằm ở bản thân vắc-xin:

• Thời điểm — cản trở của kháng thể mẹ truyền, hoặc chủng ngừa quá muộn.
• Lỗi thao tác — kích thước hạt phun sương không phù hợp, tồn dư chất sát trùng trong đường ống nước uống, hoặc một phần đàn không nhận được liều.
• Dây chuyền lạnh — một gián đoạn trong kiểm soát nhiệt độ có thể làm mất hoạt lực của vắc-xin sống.
• Tình trạng đàn — stress rõ rệt, dinh dưỡng kém, hoặc một bệnh nhiễm gây suy giảm miễn dịch đi kèm (ví dụ Gumboro) đều làm yếu đáp ứng.
• Không tương đồng chủng — mầm bệnh ngoài thực địa có thể khác biệt đáng kể so với chủng vắc-xin.

Khi nghi ngờ một vắc-xin thất bại, thao tác và thời điểm gần như luôn là nơi cần xem xét trước tiên.

Tiêm phòng không thay thế được an toàn sinh học

Vắc-xin tạo ra miễn dịch đủ sức đương đầu với một mức thách thức vừa phải; nó không phải sự bảo vệ vô hạn. Dưới áp lực mầm bệnh nặng nề, một đàn đã chủng ngừa vẫn có thể phát bệnh. Vì thế tiêm phòng phải được cân nhắc cùng với an toàn sinh học và quản lý chuồng trại — xem bài Những nguyên tắc cơ bản của an toàn sinh học trong chuồng trại.

Một chương trình chủng ngừa phụ thuộc vào loài, áp lực dịch bệnh ở khu vực của bạn và quy định tại nước bạn. Hãy lập kế hoạch cùng bác sĩ thú y nắm rõ đàn.