Peyvəndlər necə işləyir? Quşlarda immunitetin əsasları

Peyvəndləmənin məntiqi sadədir: immun sistemə törədicini xəstəlik yarada bilməyəcək formada göstərmək. Beləliklə, heyvan sonradan əsl törədici ilə qarşılaşdıqda sistem artıq hazır olur və cavab xeyli sürətlə formalaşır.

Aktiv və passiv immunitet

Aktiv immunitet, heyvanın öz immun sisteminin istehsal etdiyi müdafiədir. Peyvənddən və ya təbii yoluxmadan sonra formalaşır. Yavaş qurulur — adətən günlərdən həftələrə qədər — lakin uzun müddət qalır və immunoloji yaddaş qoyur. Həmin yaddaş sayəsində ikinci qarşılaşmada cavab həm daha sürətli, həm də daha güclü olur; təkrar (revaksinasiya) peyvəndlərin bütün əsası budur.

Passiv immunitet, hazır anticisimlərin kənardan alınmasıdır. Quşlarda ana anticisimlərini yumurta sarısı vasitəsilə cücəyə ötürür; bunlara ana anticisimləri (maternal anticisimlər) deyilir. Məməlilərdə eyni işi ağız südü (kolostrum) görür. Passiv immunitet dərhal qoruyur, lakin qısamüddətlidir və yaddaş qoymur.

Ana anticisimləri: həm müdafiə, həm maneə

Ana anticisimləri cücəni həyatının ilk həftələrində qoruyur. Lakin həmin anticisimlər peyvənd tətbiq edildikdə peyvənd antigenini də tanıyır və onu təsirsizləşdirə bilər. Bu, ana anticisimləri maneəsi adlanır.

Nəticə dar bir pəncərədir. Peyvənd çox erkən tətbiq edilsə, ana anticisimləri tərəfindən neytrallaşdırılır və kifayət qədər aktiv immunitet formalaşmır. Çox gec tətbiq edilsə, ana anticisimləri azaldıqdan sonra peyvənd müdafiəsinin qurulmasına qədər keçən müddətdə bir həssaslıq pəncərəsi yaranır.

Buna görə quşlarda peyvənd təqvimi sürünün ana anticisimləri səviyyəsinə uyğun planlaşdırılır. Damazlıq sürünün immun vəziyyəti, ondan alınan cücə sürüsünün peyvənd vaxtını birbaşa müəyyən edir.

Diri və inaktiv peyvəndlər

Diri (attenuasiya olunmuş) peyvəndlər xəstəlik törətmə qabiliyyəti zəiflədilmiş törədici saxlayır. Törədici quşun orqanizmində bir müddət çoxaldığına görə immun cavab güclü olur və selikli qişa immuniteti də formalaşa bilər. Bu, tənəffüs və həzm yolu törədiciləri üçün mühümdür. Tətbiq kütləvi üsullarla — içməli su, aerozol (sprey), gözə damcı — aparıla bilər. Bunun müqabilində diri peyvəndlər ətraf mühit şəraitinə və dezinfeksiyaedicilərə həssasdır; sulama xəttindəki dezinfeksiyaedici qalığının su ilə peyvənddən əvvəl kənarlaşdırılması məhz buna görə zəruridir.

İnaktiv (öldürülmüş) peyvəndlər çoxala bilməyən törədicini və ya onun komponentlərini saxlayır. Adətən immun cavabı gücləndirən bir adyuvant ilə birlikdə formulə edilir və hər quşa ayrıca inyeksiya tələb edir. Cavab daha yavaş qurulur, lakin anticisim titrləri yüksək və uzunmüddətli olur. Damazlıq sürülərdə məhz balaya yüksək səviyyədə ana anticisimləri ötürmək üçün tez-tez seçilir.

Bir çox proqramda hər ikisi birlikdə istifadə olunur: diri peyvəndlə əsas cavab qurulur, inaktiv peyvəndlə möhkəmləndirilir. Buna prime-boost yanaşması deyilir.

Peyvənd niyə «uğursuz» görünür?

Peyvəndləmənin gözlənilən müdafiəni verməməsinin səbəbi çox vaxt peyvəndin özü olmur:

• Vaxt — ana anticisimləri maneəsi və ya çox gec tətbiq.
• Tətbiq səhvi — aerozol damcı ölçüsünün uyğun olmaması, sulama xəttində dezinfeksiyaedici qalığı, sürünün bir hissəsinin dozanı ala bilməməsi.
• Soyuq zəncir — temperatur nəzarətindəki pozulma diri peyvəndi təsirsizləşdirə bilər.
• Sürünün vəziyyəti — nəzərəçarpan stress, qidalanma qüsurları və ya immuniteti zəiflədən yanaşı infeksiya (məsələn, Qumboro) cavabı zəiflədir.
• Ştamm uyğunsuzluğu — sahədəki törədici peyvənd ştammından kifayət qədər fərqlənə bilər.

Peyvəndin işləmədiyi düşünülən hallarda ilk baxılacaq yer, demək olar ki, həmişə tətbiq və vaxt olur.

Peyvəndləmə biotəhlükəsizliyi əvəz etmir

Peyvənd, idarə oluna bilən törədici yükünün öhdəsindən gələ biləcək immunitet verir; lakin bu, hüdudsuz müdafiə deyil. Yüksək törədici təzyiqi altında peyvəndlənmiş sürü də xəstələnə bilər. Buna görə peyvəndləmə biotəhlükəsizlik və saxlanma şəraitinin idarə olunması ilə birlikdə düşünülməlidir — bu mövzu üçün Quşçuluq binası və tövlədə biotəhlükəsizliyin əsas prinsipləri yazımıza baxa bilərsiniz.

Peyvənd proqramı sürünün növünə, bölgədəki xəstəlik təzyiqinə və ölkənizdəki qanunvericiliyə görə müəyyən edilir. Proqramınızı sürünü tanıyan baytar həkimlə birlikdə planlaşdırın.