Aşılar nasıl çalışır? Kanatlıda bağışıklığın temelleri

Aşılamanın mantığı basittir: bağışıklık sistemine bir etkeni, hastalık oluşturmayacak biçimde tanıtmak. Böylece hayvan gerçek etkenle karşılaştığında sistem hazır olur ve yanıt çok daha hızlı gelişir.

Aktif ve pasif bağışıklık

Aktif bağışıklık, hayvanın kendi bağışıklık sisteminin ürettiği korumadır. Aşılama ya da doğal enfeksiyon sonrası gelişir. Yavaş kurulur — genellikle günler ile haftalar — ama uzun sürelidir ve bağışıklık hafızası bırakır. Hafıza sayesinde ikinci karşılaşmada yanıt hem daha hızlı hem daha güçlüdür; tekrar (rapel) aşılamaların dayanağı budur.

Pasif bağışıklık, hazır antikorların dışarıdan alınmasıdır. Kanatlıda anne, antikorlarını yumurta sarısı yoluyla civcive aktarır; bunlara maternal antikor denir. Memelilerde aynı iş kolostrumla yapılır. Pasif bağışıklık hemen korur ama kısa ömürlüdür ve hafıza bırakmaz.

Maternal antikorlar: koruma ve engel

Maternal antikorlar civcivi yaşamın ilk haftalarında korur. Ancak aynı antikorlar, aşı uygulandığında aşı içeriğini de hedef alır ve etkisiz hâle getirebilir. Buna maternal antikor engeli denir.

Sonuç şudur: aşı çok erken uygulanırsa maternal antikorlar tarafından nötralize edilir ve yeterli aktif bağışıklık gelişmez. Çok geç uygulanırsa, maternal antikorlar düştükten sonra aşı korumasının kurulmasına kadar geçen sürede bir duyarlılık penceresi oluşur.

Bu nedenle kanatlıda aşılama takvimi, sürünün maternal antikor düzeyine göre planlanır. Damızlık sürünün bağışıklık durumu, civciv sürüsünün aşılama zamanını doğrudan etkiler.

Canlı ve inaktif aşılar

Canlı (atenüe) aşılar, hastalık yapma yeteneği zayıflatılmış etken içerir. Etken vücutta bir süre çoğaldığından bağışıklık yanıtı güçlü olur ve mukozal bağışıklık gelişebilir. Bu, solunum ve sindirim yolu etkenleri için önemlidir. Uygulama toplu yöntemlerle (içme suyu, sprey, göz damlası) yapılabilir. Buna karşılık canlı aşılar çevre koşullarına ve dezenfektanlara duyarlıdır — içme suyuyla aşılamadan önce hattaki dezenfektan kalıntısının uzaklaştırılması bu yüzden gereklidir.

İnaktif (ölü) aşılar, çoğalmayan etken veya bileşenlerini içerir. Genellikle bağışıklık yanıtını güçlendiren bir adjuvan ile birlikte formüle edilir ve tek tek enjeksiyon gerektirir. Yanıt daha yavaş kurulur, ancak antikor düzeyi yüksek ve uzun süreli olur. Damızlık sürülerde, yavruya yüksek maternal antikor aktarımı için sıklıkla tercih edilir.

Birçok programda ikisi birlikte kullanılır: canlı aşı ile temel bağışıklık kurulur, inaktif aşı ile pekiştirilir. Buna prime-boost yaklaşımı denir.

Aşı neden “başarısız” görünür?

Bir aşılamanın beklenen korumayı sağlamamasının nedeni çoğu zaman aşının kendisi değildir:

• Zamanlama — maternal antikor engeli veya çok geç uygulama.
• Uygulama hatası — sprey damlacık boyutunun uygun olmaması, içme suyu hattında dezenfektan kalıntısı, sürünün bir bölümünün aşıyı alamaması.
• Soğuk zincir — canlı aşılarda sıcaklık kontrolünün bozulması aşıyı etkisiz kılabilir.
• Sürü durumu — belirgin stres, yetersiz beslenme veya bağışıklığı baskılayan başka bir enfeksiyon (örneğin Gumboro), yanıtı zayıflatır.
• Suş uyumsuzluğu — sahadaki etken, aşı suşundan yeterince farklı olabilir.

Aşılamanın işe yaramadığı düşünülen durumlarda ilk bakılacak yer genellikle uygulama ve zamanlamadır.

Aşılama biyogüvenliğin yerine geçmez

Aşı, etken yükünü karşılayabilecek bir bağışıklık sağlar; ancak sınırsız bir koruma değildir. Yüksek etken baskısı altında aşılı bir sürü de hastalanabilir. Bu nedenle aşılama, biyogüvenlik ve barınak yönetimiyle birlikte düşünülmelidir — bu konu için Kümes ve ahırda biyogüvenliğin temel ilkeleri yazımıza bakabilirsiniz.

Aşılama programı; sürünün türü, bölgedeki hastalık baskısı ve ülkenizdeki mevzuata göre belirlenir. Programınızı sürüyü tanıyan veteriner hekimle birlikte planlayın.