Kanatlılarda koksidiyoz: yaşam döngüsü ve bağırsakta yerleşim

Koksidiyoz, Eimeria cinsinden tek hücreli parazitlerin bağırsak epitelinde çoğalmasıyla ortaya çıkan bir hastalıktır. Kanatlı yetiştiriciliğinde en yaygın parazit hastalıklarından biridir ve klinik tablo görülmese bile yemden yararlanmayı bozarak kayba yol açabilir.

Konak ve bölge özgüllüğü

Eimeria türleri iki bakımdan seçicidir. Birincisi konak özgüllüğü: tavuğu etkileyen türler hindiyi etkilemez, hindiyi etkileyenler tavuğu etkilemez. İkincisi bölge özgüllüğü: her tür bağırsağın belirli bir bölümünde yerleşir.

Bu ikinci özellik, nekropside lezyonun yerinden hangi türün söz konusu olduğu hakkında fikir edinilmesini sağlar.

Tür	Yerleşim bölgesi
E. acervulina	Duodenum ve ince bağırsağın ön kısmı
E. maxima	İnce bağırsağın orta kısmı
E. necatrix	İnce bağırsağın orta kısmı (şizogoni), sekum (gametogoni)
E. tenella	Sekum (körbağırsak)
E. brunetti	İnce bağırsağın arka kısmı, rektum, kloaka
E. mitis	İnce bağırsağın arka kısmı

Yaşam döngüsü

Döngü, ortamda bulunan sporlanmış ookist ile başlar; kanatlı bunu altlıktan alır.

1. Alınma ve açılma. Ookist taşlık ve bağırsakta mekanik ve enzimatik etkiyle açılır; içindeki sporozoitler serbest kalır.
2. Şizogoni (eşeysiz çoğalma). Sporozoitler bağırsak epitel hücrelerine girer ve içeride çok sayıda merozoite bölünür. Hücre parçalanır, merozoitler yeni hücreleri istila eder. Bu aşama birkaç kez tekrarlanır ve asıl doku hasarının kaynağıdır — tek bir ookistten çok sayıda hücrenin yıkımına ulaşılmasının nedeni budur.
3. Gametogoni (eşeyli çoğalma). Bir süre sonra merozoitler erkek ve dişi formlara dönüşür; birleşerek zigot oluşur.
4. Ookist çıkışı. Zigot etrafına dayanıklı bir duvar örer ve sporlanmamış ookist olarak dışkıyla atılır.
5. Sporlanma. Ookist dış ortamda bulaştırıcı hâle gelmek için oksijene, neme ve uygun sıcaklığa ihtiyaç duyar. Uygun koşullarda bu genellikle 1–2 gün sürer.

Döngünün tamamlanması türe göre değişmekle birlikte genellikle 4–7 gündür.

Beşinci basamak, saha yönetimi açısından en önemli olanıdır: ookist kümeste sporlanmadan bulaştırıcı değildir. Sporlanma nem gerektirdiğinden, altlığın kuru tutulması koksidiyoz baskısını doğrudan düşürür. Islak altlık ve sızdıran suluk hattı, koksidiyoz için en elverişli koşulu yaratır.

Klinik tablo

Ağır enfeksiyonlarda kanlı ya da mukuslu ishal, tüylerin kabarması, halsizlik, yem ve su tüketiminde düşüş görülür. E. tenella’da sekumda kan belirgindir.

Ancak sahada asıl ekonomik kayıp çoğu zaman subklinik formdadır: belirgin bir hastalık tablosu yoktur, ancak emilim yüzeyi zarar gördüğü için yemden yararlanma bozulur, sürü homojenliği düşer ve gelişme yavaşlar. Bu formda tanı, ancak nekropsi ve lezyon skorlaması ile ortaya konur.

Koksidiyozun ikinci bir sonucu, hasarlı bağırsak epitelinin başka etkenlere zemin hazırlamasıdır; Clostridium perfringens ile ilişkili nekrotik enterit bunun bilinen örneğidir.

Korunmanın dayandığı ilkeler

Koksidiyozda hedef, parazitin tamamen yok edilmesi değildir — bu pratikte mümkün değildir. Hedef, etken baskısını hayvanın bağışıklık geliştirebileceği düzeyde tutmaktır.

Kanatlı, Eimeria’ya karşı bağışıklık geliştirir; ancak bu bağışıklık türe özgüdür ve düşük düzeyde sürekli maruziyetle kurulur. Yönetimin temel unsurları şunlardır:

• Altlık yönetimi. Kuru altlık, sporlanmayı sınırlandırır. Suluk hattı sızıntıları, havalandırma ve altlık derinliği doğrudan bu amaca hizmet eder.
• Temizlik ve boşluk süresi. Ookistler çevrede dayanıklıdır ve birçok dezenfektana dirençlidir. Mekanik temizlik ve dönemler arası boşluk süresi bu nedenle önemlidir.
• Yoğunluk. Yüksek yerleşim yoğunluğu, birim alandaki ookist yükünü artırır.
• Kontrol programı. Yemle verilen koksidiyostatlar ve koksidiyoz aşıları, bölgeye ve üretim tipine göre planlanır. Bu programın seçimi ve rotasyonu veteriner hekim kararıdır ve ülkenizdeki mevzuata tabidir.

Sürünüzde koksidiyoz şüphesi varsa, tanının nekropsi ve lezyon değerlendirmesiyle doğrulanması gerekir. Program kararlarını sürüyü tanıyan veteriner hekiminizle alın.