کوکسیدیوز در طیور: چرخه زندگی و جایگاه آن در روده

کوکسیدیوز بیماری‌ای است که از تکثیر انگل‌های تک‌سلولی جنس Eimeria در بافت پوششی روده پدید می‌آید. این بیماری از رایج‌ترین بیماری‌های انگلی در پرورش طیور است و حتی زمانی که هیچ نشانه بالینی دیده نشود، می‌تواند با مختل کردن ضریب تبدیل خوراک زیان اقتصادی به بار آورد.

اختصاصی بودن میزبان و ناحیه

گونه‌های Eimeria از دو جهت گزینشی‌اند. نخست اختصاصی بودن میزبان: گونه‌هایی که مرغ را مبتلا می‌کنند بوقلمون را مبتلا نمی‌کنند و برعکس. دوم اختصاصی بودن ناحیه: هر گونه در بخش معینی از روده مستقر می‌شود.

همین ویژگی دوم است که امکان می‌دهد از محل ضایعات در کالبدگشایی درباره گونه درگیر نظر داد.

گونه	ناحیه استقرار
E. acervulina	دوازدهه و بخش ابتدایی روده باریک
E. maxima	بخش میانی روده باریک
E. necatrix	بخش میانی روده باریک (شیزوگونی)، سکوم (گاموگونی)
E. tenella	سکوم (روده کور)
E. brunetti	بخش انتهایی روده باریک، راست‌روده، کلوآک
E. mitis	بخش انتهایی روده باریک

چرخه زندگی

چرخه با ااوسیست هاگ‌گذاری‌شده در محیط آغاز می‌شود؛ پرنده آن را از بستر برمی‌دارد.

1. بلع و باز شدن. اثر مکانیکی و آنزیمی در سنگدان و روده ااوسیست را می‌گشاید و اسپوروزوئیت‌ها آزاد می‌شوند.
2. شیزوگونی (تکثیر غیرجنسی). اسپوروزوئیت‌ها وارد سلول‌های پوششی روده می‌شوند و در درون آن‌ها به شمار فراوانی مروزوئیت تقسیم می‌شوند. سلول می‌ترکد و مروزوئیت‌ها به سلول‌های تازه هجوم می‌برند. این مرحله چند بار تکرار می‌شود و سرچشمه بیشترِ آسیب بافتی است — و به همین سبب است که یک ااوسیست تنها می‌تواند به تخریب شمار بسیار زیادی سلول بینجامد.
3. گاموگونی (تکثیر جنسی). پس از چند دور، مروزوئیت‌ها به شکل‌های نر و ماده تبدیل می‌شوند که با هم می‌آمیزند و زیگوت پدید می‌آورند.
4. دفع ااوسیست. زیگوت پیرامون خود دیواره‌ای مقاوم می‌سازد و به‌صورت ااوسیست هاگ‌گذاری‌نشده با مدفوع دفع می‌شود.
5. هاگ‌گذاری (اسپورولاسیون). ااوسیست در محیط بیرون برای عفونت‌زا شدن به اکسیژن، رطوبت و دمای مناسب نیاز دارد. در شرایط مساعد این کار معمولاً یک تا دو روز طول می‌کشد.

کامل شدن چرخه بسته به گونه متفاوت است، اما معمولاً چهار تا هفت روز به درازا می‌کشد.

گام پنجم از دید مدیریت میدانی مهم‌ترین گام است: ااوسیست تا پیش از هاگ‌گذاری در سالن عفونت‌زا نیست. چون هاگ‌گذاری به رطوبت نیاز دارد، خشک نگه داشتن بستر فشار کوکسیدیایی را مستقیماً پایین می‌آورد. بستر خیس و خط آبخوری نشتی، مساعدترین شرایطی را که کوکسیدیوز می‌تواند بخواهد فراهم می‌کنند.

تصویر بالینی

در عفونت‌های شدید، اسهال خونی یا موکوسی، ژولیدگی پرها، بی‌حالی و افت مصرف خوراک و آب دیده می‌شود. در E. tenella خون در سکوم آشکار است.

با این حال، زیان اقتصادی بزرگ‌تر در میدان معمولاً از شکل تحت‌بالینی می‌آید: بیماری آشکاری در کار نیست، اما آسیب‌دیدن سطح جذب موجب افت ضریب تبدیل خوراک، کاهش یکنواختی گله و کندی رشد می‌شود. در این شکل، تشخیص تنها از راه کالبدگشایی و امتیازدهی ضایعات آشکار می‌شود.

پیامد دوم آن است که بافت پوششی آسیب‌دیده روده راه را برای عوامل دیگر می‌گشاید؛ آنتریت نکروتیک مرتبط با Clostridium perfringens نمونه شناخته‌شده آن است.

اصولی که پیشگیری بر آن‌ها استوار است

هدف در کوکسیدیوز ریشه‌کنی انگل نیست — چنین چیزی در عمل شدنی نیست. هدف آن است که فشار عامل بیماری در سطحی نگه داشته شود که پرنده بتواند در برابر آن ایمنی بسازد.

پرنده در برابر Eimeria ایمنی می‌سازد؛ اما این ایمنی اختصاصی هر گونه است و با مواجهه پیوسته و در سطح پایین شکل می‌گیرد. ستون‌های مدیریت اینهاست:

• مدیریت بستر. بستر خشک هاگ‌گذاری را محدود می‌کند. نشتی خط آبخوری، تهویه و عمق بستر همگی مستقیماً به همین هدف خدمت می‌کنند.
• تمیزکاری و دوره خالی‌ماندن. ااوسیست‌ها در محیط مقاوم‌اند و در برابر بسیاری از ضدعفونی‌کننده‌ها پایداری نشان می‌دهند؛ و به همین دلیل تمیزکاری مکانیکی و دوره خالی‌ماندن میان دو دوره پرورش اهمیت دارد.
• تراکم. تراکم بالای پرورش، بار ااوسیست در واحد سطح را بالا می‌برد.
• برنامه کنترل. کوکسیدیواستات‌های خوراکی و واکسن‌های کوکسیدیوز بر پایه منطقه و نوع تولید برنامه‌ریزی می‌شوند. انتخاب و چرخش این برنامه تصمیم دامپزشک است و تابع مقررات کشور شما.

اگر در گله خود به کوکسیدیوز مشکوک هستید، تشخیص باید با کالبدگشایی و ارزیابی ضایعات تأیید شود. تصمیم‌های مربوط به برنامه را با دامپزشکی که گله را می‌شناسد بگیرید.