Bệnh đường hô hấp ở gia cầm: bảng chẩn đoán phân biệt

Ho, ran khí quản, chảy nước mũi và phù mặt là những biểu hiện chung của rất nhiều tác nhân khác nhau ở gia cầm. Vì vậy, việc phân biệt các bệnh cảnh hô hấp đòi hỏi nhìn xa hơn bản thân triệu chứng, tới tốc độ lây lan, cách phân bố trong đàn, tỷ lệ chết và đặc điểm của bệnh tích.

Bảng dưới đây nhằm định hướng cho đánh giá ban đầu ngoài thực địa. Chẩn đoán xác định cần được khẳng định bằng phòng thí nghiệm.

Bảng so sánh

Đặc điểm	CRD (Mycoplasma gallisepticum)	Viêm phế quản truyền nhiễm (IB)	Viêm thanh khí quản truyền nhiễm (ILT)	Bệnh Newcastle (ND)
Tác nhân	Vi khuẩn (không có vách tế bào)	Coronavirus	Herpesvirus	Paramyxovirus
Tốc độ lây lan	Chậm, âm thầm	Rất nhanh	Trung bình	Nhanh
Tỷ lệ chết	Thấp nếu không ghép bệnh	Thấp đến trung bình	Thay đổi, cao ở thể nặng	Có thể rất cao, tùy chủng
Đặc điểm phân biệt	Sưng xoang, bệnh kéo dài	Giảm chất lượng trứng, thể thận	Chất nhầy lẫn máu, há mỏ thở	Dấu hiệu thần kinh + tiêu hóa
Truyền dọc	Có	Không	Không	Không
Bắt buộc khai báo	Không	Không	Tùy quốc gia	Có

Điểm phân biệt của từng tác nhân

CRD — Mycoplasma gallisepticum. Mycoplasma không có vách tế bào, và đó chính xác là lý do những kháng sinh nhắm vào vách tế bào không có tác dụng với chúng (xem bài Kháng sinh hoạt động như thế nào?). Diễn biến âm thầm, lan khắp một đàn trong nhiều tuần. Đặc tính quan trọng nhất của nó là truyền dọc — truyền từ đàn giống sang gà con qua quả trứng — và đó là lý do việc kiểm soát phải bắt đầu từ cấp đàn giống. Riêng nó thì tỷ lệ chết thấp, nhưng khi kết hợp với E. coli thì bệnh cảnh trở nên nặng nề.

Viêm phế quản truyền nhiễm (IB). Là một coronavirus, và lây cực nhanh: cả đàn có thể bị ảnh hưởng chỉ trong vài ngày. Ngoài triệu chứng hô hấp, nó còn hai hệ quả quan trọng — giảm chất lượng vỏ và chất lượng bên trong quả trứng ở gà đẻ (trứng méo mó, vỏ mỏng, lòng trắng loãng), và tổn thương thận với một số chủng. Ở gà con còn rất nhỏ, tổn thương vĩnh viễn ở ống dẫn trứng về sau có thể tạo ra bệnh cảnh gà đẻ giả (false layer).

Viêm thanh khí quản truyền nhiễm (ILT). Là một herpesvirus. Ở thể nặng, chất nhầy lẫn máu tích tụ trong khí quản; gà vươn cổ, há mỏ thở và có thể ho ra máu. Vì là herpesvirus nên những con đã khỏi vẫn có thể là vật mang trùng tiềm ẩn và bài thải lại mầm bệnh khi bị stress — điều này giải thích vì sao bệnh cứ tái diễn trong một trại.

Bệnh Newcastle (ND). Tùy theo chủng, bệnh cảnh trải từ rất nhẹ đến hủy diệt. Điểm khiến nó khác biệt là triệu chứng hô hấp có thể đi kèm dấu hiệu thần kinh (vẹo cổ, liệt, mất thăng bằng) và tiêu chảy phân xanh. ND là bệnh bắt buộc khai báo ở nhiều quốc gia, nghĩa là khi nghi ngờ thì phải báo cho cơ quan có thẩm quyền. Nghĩa vụ đó khác nhau giữa các nước, và bạn cần nắm rõ quy định áp dụng cho mình.

Những câu hỏi giúp thu hẹp chẩn đoán

Trên thực địa, những câu hỏi sau giúp thu hẹp chẩn đoán phân biệt rất nhanh:

• Bệnh lan nhanh đến mức nào? Cả đàn trong một hai ngày, hay trong nhiều tuần? Lan nhanh gợi ý virus; diễn biến âm thầm gợi ý mycoplasma.
• Tỷ lệ chết là bao nhiêu? Chết cao và đột ngột làm nổi lên những bệnh cảnh virus nặng như ND.
• Năng suất hay chất lượng trứng có bị ảnh hưởng không? Đây là một trong những dấu hiệu điển hình nhất của IB.
• Có dấu hiệu thần kinh không? Nếu có, phải xem xét ND như một ưu tiên.
• Lịch sử tiêm phòng của đàn ra sao? Một bệnh cảnh bất ngờ ở đàn đã chủng ngừa cũng gợi ý vấn đề về thao tác hoặc thời điểm (xem bài Vắc-xin hoạt động như thế nào?).

Mẫu số chung: môi trường

Với tất cả những tác nhân này, điều kiện môi trường đều làm bệnh cảnh nặng thêm. Amoniac cao phá hủy trực tiếp lông chuyển ở khí quản và khiến mầm bệnh dễ định cư hơn. Bụi, mật độ nuôi cao và thông gió kém tác động theo cùng một hướng. Vì thế, việc đánh giá một vấn đề hô hấp bắt buộc phải bao gồm cả rà soát thông gió và quản lý chất độn chuồng.

Khi thấy triệu chứng hô hấp trong đàn, chẩn đoán cần được khẳng định bằng phòng thí nghiệm. Hãy cùng bác sĩ thú y nắm rõ đàn xử lý cả việc đánh giá lẫn nghĩa vụ khai báo.