Tiêu chảy bê sơ sinh: chẩn đoán phân biệt theo lứa tuổi và cách phòng bệnh

Tiêu chảy sơ sinh là nguyên nhân gây thiệt hại hàng đầu ở bê trong những tháng đầu đời. Nhiều tác nhân khác nhau tạo ra một bệnh cảnh tương tự nhau, nhưng chúng khác nhau ở độ tuổi xuất hiện — và đó là điểm khởi đầu thực tế nhất để phân biệt chúng ngoài thực địa.

Tác nhân có khả năng theo tuổi khởi phát

Tuổi khởi phát	Tác nhân cần nghĩ đến trước tiên
1–5 ngày	E. coli sinh độc tố đường ruột (ETEC)
5–15 ngày	Rotavirus, coronavirus
5–28 ngày	Cryptosporidium parvum
Từ 3 tuần trở đi	Eimeria (bệnh cầu trùng); Salmonella ở mọi lứa tuổi

Những khoảng tuổi này không phải ranh giới cứng, và nhiễm hỗn hợp ngoài thực địa là quy luật nhiều hơn là ngoại lệ. Dù vậy, độ tuổi mà tiêu chảy xuất hiện lần đầu vẫn thu hẹp đáng kể danh sách các tác nhân đáng điều tra.

Vi khuẩn E. coli sinh độc tố đường ruột tác động rất sớm. Nó bám vào biểu mô ruột và độc tố nó tiết ra kéo dịch thoát vào lòng ruột.

Rotavirus và coronavirus phá hủy các tế bào trưởng thành ở đỉnh nhung mao ruột non. Bề mặt hấp thu và men tiêu hóa giảm đi; sữa không tiêu hóa được đọng lại trong ruột và gây tiêu chảy thẩm thấu.

Ký sinh trùng Cryptosporidium parvum gây tổn thương nhung mao theo cách tương tự. Nó còn mang thêm một ý nghĩa riêng vì là tác nhân truyền lây sang người: vệ sinh tay và trang bị bảo hộ có ý nghĩa với bất kỳ ai chăm sóc bê bệnh.

Vi khuẩn Salmonella thường tạo ra bệnh cảnh nặng hơn, với sốt, máu và chất nhầy trong phân cùng các dấu hiệu bệnh toàn thân.

Nguy cơ thực sự: mất dịch và mất chất điện giải

Trong tiêu chảy bê sơ sinh, cái chết thường không đến từ bản thân tác nhân mà từ mất nước và toan chuyển hóa. Thứ mất đi không chỉ là nước: natri, kali và bicarbonat cũng ra đi cùng.

Vì vậy liệu pháp hỗ trợ bằng dịch và chất điện giải được ưu tiên trước bất kỳ cách tiếp cận nào nhắm vào tác nhân. Đánh giá mức độ mất nước — độ đàn hồi của da, mắt trũng, phản xạ bú, khả năng đứng vững — sẽ định hướng cho điều trị. Việc đánh giá đó và phác đồ áp dụng là quyết định của bác sĩ thú y.

Một sai lầm thường gặp là cắt hẳn sữa của con bê đang tiêu chảy. Sữa là nguồn năng lượng của bê, và cắt sữa sẽ làm chậm hồi phục. Cách làm hiện nay là tiếp tục cho bú sữa và cho dung dịch điện giải vào những cữ riêng. Hãy thống nhất chế độ này với bác sĩ thú y của bạn.

Sữa đầu: biện pháp đơn lẻ hiệu quả nhất

Do cấu trúc nhau thai ở bò, con bê sinh ra không có kháng thể từ mẹ. Miễn dịch của nó hoàn toàn đến từ sữa đầu.

Quản lý sữa đầu hiệu quả gồm bốn thành phần:

• Chất lượng — hàm lượng kháng thể cao, đo được bằng tỷ trọng kế sữa đầu hoặc khúc xạ kế Brix.
• Số lượng — một thể tích đủ so với khối lượng cơ thể của bê.
• Thời điểm — khả năng hấp thu kháng thể của ruột giảm rất nhanh sau khi sinh, nên những giờ đầu tiên có tính quyết định.
• Vệ sinh — sữa đầu có tải lượng vi khuẩn cao vừa làm giảm hấp thu kháng thể vừa đưa mầm bệnh vào trực tiếp.

Con bê không nhận đủ kháng thể sẽ rơi vào tình trạng truyền thụ động thất bại, khiến nó mẫn cảm hơn hẳn không chỉ với tiêu chảy mà cả với bệnh đường hô hấp.

Các biện pháp phòng bệnh khác

Vệ sinh khu vực đẻ. Phần lớn những tác nhân này lây theo đường phân - miệng. Một khu vực đẻ sạch và khô làm giảm liều nhiễm ban đầu.

Chuồng nuôi bê. Ô chuồng cá thể hoặc nhóm nhỏ, chất độn chuồng khô, và một môi trường thông thoáng nhưng không có gió lùa đều hạn chế lây lan.

Tách riêng các nhóm tuổi. Bê lớn có thể là nguồn lây cho bê nhỏ.

Vệ sinh dụng cụ. Xô sữa, núm bú và nhất là bộ cho ăn qua ống thực quản sẽ mang mầm bệnh đi thẳng nếu không được làm sạch.

Tiêm phòng cho bò mẹ. Với một số tác nhân, tiêm phòng cho bò trong giai đoạn cạn sữa sẽ nâng mức kháng thể đặc hiệu trong sữa đầu. Một chương trình như vậy có phù hợp hay không còn tùy thuộc vào khu vực và lịch sử dịch bệnh của trại.

Khi nào cần đến chẩn đoán?

Tiêu chảy ở một con bê là một ca bệnh; tiêu chảy tái diễn trong cả đàn là một vấn đề quản lý. Khi tiêu chảy lặp đi lặp lại, việc xác định tác nhân từ mẫu phân sẽ định hướng cả điều trị đúng lẫn biện pháp phòng đúng — vì các tác nhân virus, vi khuẩn và ký sinh trùng đòi hỏi những chiến lược khác nhau.

Hãy lập kế hoạch điều trị và phòng bệnh cùng bác sĩ thú y nắm rõ trại của bạn.